قزاقستان، ازبکستان و قرقیزستان با عبور از بوروکراسی سنتی، به پیشگامان دولت الکترونیک تبدیل شدهاند.
به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم ، کشورهای قزاقستان، ازبکستان و قرقیزستان تنها ظرف چند سال توانستهاند از صفهای طولانی در مراکز خدمات عمومی بهسمت پاسپورتها و مدارک دیجیتال در اپلیکیشنهای تلفن همراه حرکت کنند؛ گذاری شتابان که برای بسیاری از کشورهای جهان چندین دهه بهطول انجامید، با این حال، در پس این آمار و ارقام چشمگیر، هنوز سؤالات و چالشهای ساختاری متعددی وجود دارد که این منطقه در حال تلاش برای پاسخ به آنهاست.
تا همین چند سال پیش، دریافت یک گواهی ساده اداری در آسیای مرکزی بهمعنای سفر به ادارات دولتی، ایستادن در صفهای طولانی و مواجهه با انبوهی از کاغذبازیهای کلافهکننده بود، امروز اما یک شهروند در آلماتی میتواند گواهینامه رانندگی خود را با تلفن همراه تمدید کند، یک کارآفرین در تاشکند بدون خروج از دفتر کارش شرکت خود را به ثبت برساند و یک پزشک در بیشکک گواهی مرخصی استعلاجی الکترونیکی صادر کند. دیجیتالیسازی خدمات عمومی اکنون از اسناد راهبردی روی کاغذ فراتر رفته و به بخشی از زندگی روزمره دهها میلیون نفر تبدیل شده است.
ابعاد این تغییرات شگرف در ارزیابیهای بینالمللی نیز بهوضوح منعکس شده است. در شاخص توسعه دولت الکترونیک سازمان ملل متحد (EGDI) در سال 2024، قاره آسیا سریعترین رشد را میان تمامی مناطق جهان ثبت کرد، در این میان، قزاقستان، ازبکستان و قرقیزستان همگی جایگاه خود را در این رتبهبندی جهانی بهبود بخشیدهاند؛ هرچند هر کدام با سرعت و مدل خاص خود این مسیر را میپیمایند.
قزاقستان؛ پیشگام منطقه در مسیر دولت پلتفرمی و هوش مصنوعی
جمهوری قزاقستان همچنان جایگاه خود را بهعنوان یکی از رهبران اصلی حکمرانی دیجیتال در منطقه حفظ کرده است، در رتبهبندی جهانی شاخص توسعه دولت الکترونیک سازمان ملل (EGDI) در سال 2024، این کشور به رتبه بیست و چهارم جهان صعود کرد و بالاتر از تعدادی از اقتصادهای توسعهیافته قرار گرفت. امروز حدود 90 درصد از بیش از 1300 خدمت عمومی در این کشور بهصورت آنلاین در دسترس است و پرتال رسمی eGov.kz و اپلیکیشن eGov Mobile دسترسی به طیف گستردهای از خدمات را فراهم میکنند.
آمارها بهخوبی گویای این جهش بزرگ هستند. بر اساس گزارش پرتال دولت الکترونیک قزاقستان، شهروندان این کشور در سال 2025 بیش از 25.7 میلیون خدمت را از طریق این پرتال دریافت کردهاند و مخاطبان اپلیکیشن موبایلی آن از مرز 11.7 میلیون کاربر فراتر رفتهاند. بخش «مدارک دیجیتال» در این اپلیکیشن محبوبیت ویژهای دارد و دسترسی به 39 نوع مدرک رسمی، از کارت شناسایی تا گواهینامه رانندگی و کارت دانشجویی را بدون نیاز به نسخه فیزیکی ممکن ساخته است.
این توسعه در سال 2025 با راهاندازی سامانه eGovBusiness شتاب بیشتری گرفت؛ پنجرهای واحد برای کارآفرینان که امکان ثبت شرکت، درخواست یارانه و ارزیابی ریسکهای تجاری را فراهم میکند.
گام بعدی این کشور ورود به عرصه هوش مصنوعی است؛ تأسیس وزارت هوش مصنوعی و توسعه دیجیتال در سال 2025 و راهاندازی «پلتفرم ملی هوش مصنوعی» با هدف استفاده از هوش مصنوعی مولد در حکمرانی و حفظ دادههای شهروندان در داخل سیستمهای ملی، از اقدامات کلیدی آستانه بهشمار میرود.
ازبکستان؛ سریعترین جهش در شاخصهای بینالمللی دولت الکترونیک
اگر قزاقستان معیار و الگوی منطقهای را تعیین میکند، ازبکستان سریعترین پویایی و شتاب رشد را به نمایش گذاشته است، این کشور طی 6 سال گذشته، با صعودی چشمگیر 24 پله در رتبهبندی سازمان ملل ارتقا یافته و از رتبه 87 در سال 2018 به رتبه 63 در سال 2024 رسیده است تا برای نخستین بار وارد گروه کشورهای با سطح توسعه «بسیار بالا» در دولت الکترونیک شود.
محور اصلی این تحول بزرگ، پرتال یکپارچه my.gov.uz است که شهروندان و مشاغل از طریق آن به خدمات عمومی دسترسی دارند. بیش از 760 خدمت در این پلتفرم و بیش از 540 خدمت در اپلیکیشن موبایل آن ارائه میشود، تنها در نیمه نخست سال 2025، بیش از 16 میلیون خدمت از طریق این سیستم به مردم ارائه شد.
این مسیر بر اساس راهبرد «ازبکستان دیجیتال 2030» هدایت میشود که بهموجب آن بیش از 76 درصد از خدمات عمومی کاملاً دیجیتالی شدهاند. یک گام نمادین دیگر، لغو الزام شهروندان به ارائه بیش از 70 نوع گواهی و مدرک کاغذی بود؛ مدارکی که اکنون آژانسهای دولتی بهطور مستقل از یکدیگر استعلام میکنند.
شناسههای دیجیتال نیز بهتدریج در حال معرفی هستند و از ژوئیه 2025، نسخههای الکترونیکی اسناد در مراکز خدمات عمومی پذیرفته میشوند، هرچند رانندگان همچنان ملزم به همراه داشتن مدارک اصلی فیزیکی هستند.
قرقیزستان؛ بومیسازی الگوهای موفق اروپایی در توسعه دیجیتال
جمهوری قرقیزستان دولت دیجیتال خود را بر پایه فونداسیون متفاوتی بنا کرده است. هسته اصلی این سیستم، پلتفرم تبادل داده بیندستگاهی «توندوک» (Tunduk) است که با حمایت کشور استونی و بر اساس فناوری متنباز X-Road ایجاد شده است. از زمان راهاندازی این سیستم در سال 2018، صدها میلیون تراکنش دادهای بین نهادهای دولتی از طریق آن انجام شده است.
توندوک که در ابتدا ابزاری برای ارتباط دروندولتی بود، بهمرور به بازویی برای ارائه خدمت به شهروندان تبدیل شد. تا اوت 2024، این پلتفرم 165 خدمت عمومی را ارائه میداد و اپلیکیشن موبایل آن به یک کیف پول دیجیتال قانونی برای پاسپورت، گواهینامه و سایر مدارک تبدیل شد. تعداد امضاهای الکترونیکی رایگان صادرشده در این کشور نیز از 2.45 میلیون فراتر رفته است.
تصویب «قانون دیجیتال» در سال 2025 حمایت نهادی لازم را از این اصلاحات بهعمل آورد. مشهودترین تغییرات در حوزه بهداشت و درمان رخ داده است؛ جایی که گواهیهای استعلاجی الکترونیکی، ارجاعات دیجیتال و گواهیهای معلولیت به یک روال عادی تبدیل شدهاند و بخش «حق سلامت» در اپلیکیشن توندوک بیش از 5.2 میلیون شهروند را تحت پوشش قرار میدهد. در رتبهبندی سازمان ملل، قرقیزستان از رتبه 81 در سال 2022 به رتبه 78 در سال 2024 صعود کرد.
بهای سرعت؛ چالشهای پنهان در مسیر هوشمندسازی حکمرانی
با این حال، پشت این آمارهای درخشان عناوین خبری، چالشهای سیستماتیک عمیقی نهفته است که مهمترین آنها «نابرابری دیجیتال» است.
کارشناسان سازمان ملل متحد اشاره میکنند که در سراسر جهان حدود 1.7 میلیارد نفر هنوز به خدمات پایه دیجیتال دسترسی ندارند و منطقه آسیای مرکزی با مناطق وسیع روستایی و کوهستانی خود از این قاعده مستثنی نیست، حتی در مناطقی که ضریب نفوذ اینترنت بالا است، دسترسی به «دولت در گوشی هوشمند» همچنان میتواند بهدلیل اتصال ضعیف، مهارتهای دیجیتال پایین باشد و هزینهها محدود شود.
مسئله دیگر، میزان مشارکت بخشهای اقتصادی است، علیرغم گستردگی پلتفرم تاشکند، تنها حدود 10 درصد از شرکتهای کوچک و متوسط در آن ثبتنام کردهاند، در حالی که این بنگاهها بیش از نیمی از تولید ناخالص داخلی (GDP) ازبکستان را تشکیل میدهند، علاوه بر این، خود دولتها نیز به ریسکهای امنیتی اذعان دارند؛ در قزاقستان، فرآیند احراز هویت در پرتال دولت الکترونیک در اکتبر 2025 در پاسخ به افزایش موارد کلاهبرداری تشدید شد و تأیید هویت از طریق کد پیامکی به آن اضافه شد.
قزاقستان، ازبکستان و قرقیزستان مسیرهای متفاوتی را انتخاب کردهاند؛ قزاقستان بهدنبال رهبری فناوری و هوش مصنوعی است، ازبکستان جهشی سریع برای جبران عقبماندگیها داشته است و قرقیزستان به یک مدل متنباز اثباتشده تکیه کرده است،
با این حال، جهت حرکت برای هر سه کشور یکسان است: دولتی که سراغ شهروند میرود، نه بهعکس. منطقهای که تا پیش از این با بوروکراسی و صفهای طولانی شناخته میشد، اکنون به یکی از پویاترین آزمایشگاههای حکمرانی دیجیتال جهان تبدیل شده است؛ هرچند آزمون اصلی هنوز در پیش است و این سیستمها باید بتوانند به پایداری و شمول واقعی دست یابند.
انتهای پیام/+